Alle Dagen Pauze

Zelf nakijken van proefwerken leidt tot leerwinst

In het onderwijs zijn er nog wel eens discussies over de vraag of het nou wel of niet goed is om kinderen zelf hun werk na te laten kijken. Dit artikel beschrijft de resultaten van een onderzoek*  hiernaar. Het onderzoek heeft zich gericht op de exacte vakken in de bovenbouw van het voortgezet onderwijs. En natuurlijk mag je wetenschappelijk gezien nooit zomaar aannemen dat de uitkomsten van een onderzoek in het voortgezet onderwijs ook gelden voor het basisonderwijs. Of dat uitslagen over exacte vakken ook zouden gelden voor bijvoorbeeld talen. Toch denk ik dat dit onderzoek een heleboel tips in zich heeft waar je ook in jouw werk wat aan hebt.

De bèta vakken in het voortgezet onderwijs kampen met het probleem dat de contacturen voor exacte vakken in de bovenbouw zijn gehalveerd. Veel docenten kozen er zodoende voor om de gehalveerde lestijd te compenseren door meer formatief te toetsen. Dit zijn toetsen waarbij de nadruk ligt op de terugkoppeling, reflectie, diagnose en bewaken van het leerproces.

Formatieve toetsen kunnen helpen om het leerproces meer rendement te geven. Maar dat betekent wel heel veel extra nakijken voor de docent. Zeker bij exacte vakken waar het minder wenselijk is om met multiple choice vragen te werken. Bij exacte vakken worden er immers vaak grafieken, schetsen, structuurformules en uitgebreide berekeningen en stapsgewijze redeneringen leerlingen gevraagd. Die zijn lastig in een meerkeuzevraag te gieten.

Naast veel extra werk voor de docent heeft meer toetsen ook nog een ander nadeel. Wanneer je een leerling voortdurend toetst, ervaart hij of zij minder verantwoordelijkheid voor het eigen leerproces. En dat is al snel funest voor de motivatie. Beide nadelen zijn op te heffen met de volgende oplossing.

Een oplossing is om leerlingen elkaars werk te laten beoordelen. Ook in conventionele onderwijs situaties blijkt dit een goed in te passen te zijn.

Elkaars werk beoordelen blijkt leerwinst op te leveren. Leerlingen doorlopen een meer begripvol leerproces. Daarnaast bevordert het zelf nakijken een gevoel van autonomie wat leidt tot een hogere motivatie.

Als je leerlingen elkaars werk wilt laten beoordelen, is het belangrijk om met de volgende aandachtspunten rekening te houden:

Het zou kunnen dat leerlingen negatief reageren vanuit het gevoel dat ze jouw werk zitten te doen. Traditioneel is nakijken immers de taak van de docent. Dit ondervangen je door van te voren uit te leggen dat zelf nakijken er ook voor zorgt dat leerlingen leerdoelen bereiken.

Leerlingen geven andere leerlingen in de regel een iets lager cijfer dan de docent zou doen. De onderzoekers vermoeden dat dit te maken heeft met het feit dat een leerling zich precies aan het nakijkvel houdt, terwijl een docent de waarde van een alternatief antwoord kan beoordelen. Realiseer je hierbij dat er geen man overboord is als er hier of daar een klein steekje valt. Je hebt het immers niet over een eindexamen waar 1/10 punt meer of minder het verschil kan maken tussen slagen of falen.

Dit zijn 7 tips die ervoor zorgen dat zelf nakijken door leerlingen leerrendement oplevert, motiveert en voldoende betrouwbaar gebeurt:

De keerzijde van belonen

Pepermuntjes en koetjes repen

Het belonen van goede prestaties van leerlingen is in het onderwijs al heel lang ingeburgerd. Uit mijn eigen schooltijd herinner ik me nog hoe dat met hoofdrekenen ging. Mijn klasgenoten en ik deden fanatiek ons best om zo goed mogelijk te rekenen. Want als je drie keer achter elkaar een 10 haalde, kreeg je een pepermuntje. En na drie pepermuntjes, een koetjes reep!

Het probleem achter de koetjes repen

Was dat een probleem?
Eigenlijk wel. Want wat gebeurt er op zo’n moment in een klas?

• Het maken van een fout in drie hoofdreken taken wordt onevenredig gestraft doordat daarmee de kans op een pepermuntje direct weg is.
• Kinderen die nooit of weinig pepermuntjes krijgen, voelen zich minder 'waard'.
• Niet de leertaak, maar de 10 en daarmee de beloning wordt belangrijk.
• Er ontstond een onderlinge strijd over wie de meeste pepermuntjes en koetjes repen kreeg. Dit had een negatief effect op de sociale verbondenheid in de klas.

De beloningen werden weliswaar met een positieve insteek aan de leerlingen gegeven, maar de bijeffecten waren beslist niet positief.

Maar iedereen beloont!

Dat is waar. En dat is niet zo vreemd. De westerse cultuur is sterk beïnvloed door een psychologische stroming die 'behaviorism' genoemd wordt. Bekende namen binnen deze stroming zijn Skinner en Pavlov. Beide wetenschappers deden onderzoek naar gedrag van dieren. Zij ontdekten dat je dierengedrag kunt aan of afleren door te werken met beloningen en/of straffen. Bij honden en andere dieren werkte die methode goed en dus is hij overgenomen om toegepast te worden op mensen.

Belonen is een handige techniek die op korte termijn inderdaad vaak een gedragsverandering oplevert. In het onderwijs is het daarmee een beproefde methode om 27 kinderen onder controle te houden. Belonen heeft echter alleen invloed op het zichtbare gedrag, niet op alles wat er achter zit. De vraag is of je alleen uit bent op verandering van het kortetermijn, zichtbare gedrag. Wil je kinderen alleen opvoeden tot gehoorzaamheid of streef je naar verantwoordelijkheidsgevoel, inzet en zorgzaamheid? In dat laatste geval is belonen geen goed idee.

Vijf redenen om niet te belonen

Of je nou pepermuntjes, koetjes repen of stickers uitdeelt, uit onderzoek blijkt dat

Wat belemmert jouw motivatie als leerkracht/docent?

Als je minder gemotiveerd bent voor je werk, of als je veel stress in je werk ervaart, helpt het je om na te gaan in hoeverre je werk tegemoet komt aan je psychologische basisbehoeften aan Competentie, Autonomie en Sociale verbondenheid (samen kortweg CAR – de R is van de Engelse vertaling van sociale verbondenheid, nl. Relatedness).

Schort het er aan op één of meer van die gebieden, dan heb je waarschijnlijk de oorzaak van je stress of demotivatie te pakken.

Je kunt dit doen door jezelf de volgende vragen te stellen.

Op het gebied van competentie:

• In hoeverre voel ik mij bekwaam bij wat ik doe?
• Kan ik de dingen aan die ik doe? Of zijn ze te moeilijk of te makkelijk voor me?
• Hoe belangrijk vind ik datgene waar ik mee bezig ben eigenlijk zelf?
• Wat is het effect van beoordelingen of beoordelen van anderen op mijn gevoel van competentie?
• In hoeverre komt mijn werk tegemoet aan mijn behoefte aan een gevoel van competentie?

Op het gebied van autonomie:

• Hoe zelfstandig voel ik mij in mijn werk?
• Kan ik echt zelfsturend werken of voel ik mij eigenlijk in mijn autonomie aangetast door allerlei zaken die van bovenaf worden opgelegd?
• In welke mate kan ik zelf doelen stellen?
• Wat heb ik echt aan eigen verantwoordelijkheid?
• Hoeveel invloed heb ik op het tempo waarin ik werk of de hoeveelheid werk die ik moet doen?
• In hoeverre bevredigt mijn werk mijn behoefte aan autonomie?

Op het gebied van sociale verbondenheid:

• Hoe gelijkwaardig is mijn relatie met de mensen waarmee ik samenwerk?
• Wat is het effect van beoordelingsgesprekken, functioneringsgesprekken en POP-gesprekken op hoe ik me voel?
• In hoeverre ervaar ik competitie binnen het team?
• Hoe veilig en vertrouwd voel ik mij binnen het team?
• Voldoet mijn relatie met mijn leerlingen aan mijn eigen eisen?

Nu je de oorzaak weet van je stress en/of demotivatie, kun je op zoek gaan naar oplossingen!

Jouw antwoorden op deze vragen zijn je startpunt om op zoek te gaan naar oplossingen!

Stress leerkracht veroorzaakt moeilijker gedrag leerlingen.

Het belang van lekker in je vel zitten.

Als juf of meester ben jij de spil waar de ontwikkeling van je leerlingen om draait. Als jij niet lekker in je vel zit, heeft dit invloed op hun gedrag en hun ontwikkeling.

Je hebt vast wel eens gemerkt dat als jij uit je humeur bent, je leerlingen zich veel lastiger gedragen dan normaal. Voor een deel zal dit je eigen perceptie zijn. Omdat jij je niet prettig voelt, kun je minder hebben en ervaar je gedrag van kinderen eerder als 'lastig' dan normaal. Voor een ander deel doen de leerlingen op die momenten ook daadwerkelijk moeilijker. Ze reageren onbewust op de stress die jij met je meedraagt. Er ontstaat een onbewuste wisselwerking tussen jou en je leerlingen die lijkt op een negatieve vicieuze cirkel. De leerlingen spiegelen de negativiteit die je zelf uitstraalt.

Het feit dat jij niet lekker in je vel zit, kan een scala aan oorzaken hebben. Je ervaart stress doordat je voor een moeilijke klas staat. Of doordat een baan in het onderwijs eigenlijk niet bij je past. Stress ontstaat ook doordat er teveel eisen aan je gesteld worden van te veel verschillende kanten. Leerlingen, ouders, collega's en schoolleiding hebben allemaal zo hun eigen verwachtingen van jou. Stress kan ook ontstaan doordat de fysieke omstandigheden waaronder jij moet werken niet optimaal zijn. Misschien werk je in een noodlokaal waar de akoestiek je hoofdpijn bezorgt, is de verlichting in je lokaal niet goed of zitten de kinderen veel te dicht bij je. Maar uiteraard is het ook mogelijk dat jouw stress veroorzaakt wordt door problemen in je thuissituatie.

Als 'niet lekker in je vel zitten' te lang duurt dan kan dat een aantal vervelende bijwerkingen hebben.

Breng je werkdruk in kaart.

 

Dit kun je doen door het maken van een werkdrukgrafiek.

 

Hoe gaat dat mij helpen?

 

Een grafiek maakt zichtbaar wat nu vooral een intuïtief gevoel is. Door het maken van een werkdrukgrafiek krijg je een beter beeld van de momenten waarop je heel veel werk hebt. Het maakt inzichtelijk of er in jouw werk sprake is van een piekbelasting of voortdurend te veel werk. Dit kan je helpen om je werk anders te plannen of met iedere leidinggevende te zoeken naar andere oplossingen voor het verlagen van je werkdruk. Het maken van een dergelijke grafiek kost je niet meer dan ongeveer 20 minuten tijd.

 

Hoe doe ik het?

 

Teken op een vel papier twee assen. Langs de verticale as komt je werkdruk te staan, die je kunt scoren van 1 tot en met 10. Langs de horizontale as noteer je de weken van het jaar, inclusief de vakantieweken. Vervolgens bepaal je de gemiddelde, gevoelsmatige werkdruk per week. Die werkdruk druk je uit in een cijfer van één tot 10 die je vervolgens noteert in de grafiek. Hierbij is het handig om het jaarrooster of je agenda van het vorige schooljaar er naast te leggen.

 

Interpretatie van je grafiek

 

Na het tekenen van de grafiek komt het belangrijkste onderdeel van deze oefening: het interpreteren van wat de grafiek je vertelt. Wat zie je?

§         Zijn er grote pieken & grote dalen zichtbaar over het schooljaar heen?

§         Compenseren die elkaar waardoor je vanaf nu met meer acceptatie de overvolle weken kunt doorstaan?

§         Zie je mogelijkheden voor spreiding van werkzaamheden?

§         Of is de werkdruk het hele jaar constant en heb je hulp nodig om je werkdruk structureel te verlagen?

§         Wie kan je daarbij helpen?

 

Veel succes met het in kaart brengen van je werkdruk!

Nadelen van prestatiegerichtheid in onderwijs

Ongetwijfeld wil jij het beste uit kinderen halen. Je bent trots als ze goed presteren. Hoe hoger de cijfers en hoe positiever de beoordelingen, des te meer voel jij dat je het als onderwijsgevende goed doet.

 

Een beetje competitie in de klas kan helpen de prestaties te verhogen. Misschien gebruik je het (on)bewust aanwakkeren van de onderlinge competitie zelfs als een stimulans om leerlingen beter te laten presteren.

 

Onderlinge competitie bevordert prestatiegerichtheid. En prestatiegerichtheid lijkt een handige eigenschap voor leerlingen die iets willen bereiken in dit leven.

 

Prestatiegerichtheid heeft echter een aantal neveneffecten die je in het onderwijs juist niet kunt gebruiken. Het kan leiden tot demotivatie en hogere schooluitval – juist elementen die je wilt vermijden bij het opleiden van kinderen en jongeren.

 

De negatieve kant van prestatiegerichtheid wordt veroorzaakt door de volgende aspecten:

 

1. Leerlingen die gericht zijn op presteren of het beter doen dan anderen, verwerken de leerstof op een oppervlakkige manier. Ze maken zich de leerstof niet echt eigen en gaan de diepte niet in. Er is weliswaar sprake van kennis (genoeg om een voldoende voor het proefwerk te halen) maar echt begrip ontbreekt. Bovendien blijkt de kennis die tijdens het proefwerk nog werd gereproduceerd, een aantal weken later alweer voor een groot deel verdwenen te zijn.

 

2. Prestatiedoelen hebben een negatieve invloed op de sociale relatie tussen docent en leerlingen en tussen leerlingen onderling. Competitie in de klas leidt ertoe dat leerlingen het beter willen doen dan anderen. Hierdoor laten zij positieve nevendoelen van onderwijs, zoals delen en samenwerken, los. Zij ‘gaan’ voor hun eigen belang en hechten daardoor minder waarde aan sociaal onderling gedrag. Daarnaast is er vaak een bepaalde druk door de docent of leerkracht om een prestatie te behalen. Dergelijke druk ontstaat bijvoorbeeld door het geven van extrinsieke beloningen of door het beperken van de keuze in de manier waarop een kind iets leert. Sommige docenten gaan zelfs zover dat ze emotionele steun aan een leerling als wisselgeld gebruiken. Zij zeggen dingen zoals: “Als je deze keer geen voldoende haalt, zie ik het niet zitten om me nog voor je in te spannen”. Leerlingen gaan zich hierdoor passief en afwerend opstellen ten opzichte van de autoriteit van de leraar[1].

.

Verlagen werkdruk in onderwijs: verhoog je tolerantiedrempel

Iedereen wordt dagelijks geconfronteerd met situaties die niet overeenkomen met hoe je graag zou zien dat iets zou verlopen. En in een periode waarin je veel werkdruk en stress ervaart, wordt het vaak lastiger om met dergelijke tegenslagen om te gaan.

Voor een deel ervaren wij tegenslagen doordat wij geneigd zijn om onze ideeën en principes over omgangsvormen en verantwoordelijkheidsgevoel aan anderen op te leggen. Wanneer anderen niet aan jouw ideeën en principes (kunnen) voldoen, levert dit jou frustratie op.

Het is vaak lastig om te accepteren dat andere mensen de dingen anders doen, zien of aanpakken dan jij zelf. Hoe lastig het precies voor je is, heeft veel te maken met je tolerantiedrempel van dat moment. Als die drempel laag is, is het voor anderen erg makkelijk om over die drempel heen te gaan en je boos, gefrustreerd of verdrietig te maken. Het verhogen van je tolerantiedrempel helpt je dus om beter in je vel te zitten en effectiever om te gaan met je werkdruk.

Je kunt je tolerantiedrempel verhogen door je steeds af te vragen in hoeverre een bepaalde situatie écht onaanvaardbaar of onoplosbaar is. Als je even afstand kunt nemen, blijkt er meer aanvaardbaar of oplosbaar te zijn dan je eigenlijk dacht. Daarbij blijken er veel situaties te zijn die objectief gezien volstrekt onbelangrijk zijn. Je maakt je er druk om, het voelt als onaanvaardbaar, maar het is eigenlijk iets wat niets uitmaakt. Of het is op geen enkele wijze jouw probleem.

Door je tolerantiedrempel bewust omhoog te halen, kun je voor jezelf heel veel lucht scheppen!

PS: Dit is een klein en zeer sterk ingekort deel van wat de deelnemers aan het eCoachingsprogramma "Maak korte metten met je Werkdruk!" leren.

Effectief oplossen van problemen in de klas

In een klas met 30 leerlingen is de kans groot dat je vroeg of laat tegen problemen aanloopt. Problemen in alle soorten en maten zoals:

• leerproblemen
• ontwikkelingsstoornissen zoals bijvoorbeeld PDD-NOS, ADHD, NLD of Gilles de la Tourette
• (faal) angst
• depressieve gevoelens
• opstandig gedrag
• agressief gedrag
• enz.

Dergelijke problemen kunnen je als leerkracht of docent veel stress bezorgen. Er gaat vaak zoveel aandacht en energie naar zo’n probleem dat je te weinig tijd of aandacht overhoudt voor de andere noodzakelijke dingen. Of je merkt dat de sfeer in de klas zó negatief beïnvloed wordt, dat andere leerlingen er onder lijden. Om nog maar te zwijgen over wat het met jou doet………………

Voor de meeste problemen vind je adequaat een oplossing. Je hebt in de loop der jaren een manier ontwikkeld om ze het hoofd te bieden.

Maar soms loop je tegen zaken aan die je niet via de voor jou gebruikelijke methode kunt oplossen. Misschien omdat het een uitzonderlijk moeilijk probleem is. Misschien omdat je zelf wat minder lekker in je vel zit waardoor je wat minder flexibel en creatief kunt denken dan normaal gesproken.

In die gevallen is het uitermate handig om met een vast stramien - of een stappenplan - voor het oplossen van problemen te werken. Dat geeft je houvast, het helpt je helder te krijgen wat er precies aan de hand is, of je hulp van anderen moet inroepen en hoe het probleem op korte termijn aangepakt kan worden.

In goede tijden zet je dergelijke stappen automatisch. Als je moe bent, veel op je bord hebt liggen of persoonlijk geraakt wordt door een bepaald probleem, verlies je dit automatisme. Een systematisch stappenplan helpt je dan uit de vicieuze cirkel van probleem ervaren – nadenken – iets proberen – meer nadenken – probleem ervaren – nog meer nadenken – enz.

De methode om problemen in de klas op te lossen bestaat uit de volgende stappen:

ontspannen in onderwijs

Hoe goed kun jij ontspannen? Misschien doe je pogingen om te ontspannen maar leveren ze niet de rust op waar je van opknapt. Urenlang voor de tv zitten of surfen over het internet zorgt er misschien voor dat het denken stopt, maar het is meestal geen ontspanning waar je echt van bijtankt. In het eCoachingsprogramma ‘Maak korte metten met je werkdruk’ help ik je om meer rust en evenwicht in je leven te krijgen doordat je meer inzicht krijgt, keuzes maakt en waar nodig ondermijnende gedragspatronen verandert. Met hier en daar een werkvorm om de boel te versnellen ;-)! Deze tip is zo’n werkvorm: een mini-meditatie.

Een mini-meditatie duurt slechts 2 minuten maar helpt je enorm om bij te tanken en even op adem te komen tijdens de drukte van de dag. Omdat je aan twee à drie minuten genoeg hebt, kun je een mini-meditatie doen tussen twee lesuren in (als je in het voortgezet onderwijs werkt), in de pauzes of op weg naar huis in de bus of de trein.

De mini-meditatie gaat als volgt:

• Zoek een plekje waar je ongestoord je ogen kunt sluiten.
• Ga ontspannen zitten.
• Sluit je ogen.
• Concentreer je op je ademhaling.
• Laat je gedachten voor wat ze zijn.
• Word je bewust van je lijf.
• Kom rustig uit je mini-meditatie en stap met nieuwe energie terug in de drukte van je werk.

Je kunt jezelf ondersteunen door op je MP3 een geluidsbestandje te zetten dat exact 2 minuten duurt. Door hier naar te luisteren tijdens de mini-meditatie, weet je zeker dat je binnen de tijd blijft waardoor je dieper kunt ontspannen.

PS: Deelnemers aan het eCoachingsprogramma ontvangen een audio-CD met ontspanningsoefeningen. Eén van de tracks op deze bonus-CD bevat een mini-meditatie-oefening.

Een hardnekkig motivatie-misverstand

In de dagelijkse onderwijspraktijk regeert een aantal hardnekkige misverstanden over motivatie. Deze misvattingen zorgen ervoor dat onderwijsgevenden motivatiedoelen nastreven die niet te bereiken zijn of een 'motiverende' werkwijze hanteren die in praktijk demotiverend blijkt te zijn.

Daardoor steek je misschien energie in zaken die je niet opleveren waar je zo hard voor werkt: gemotiveerde leerlingen. Terwijl je met een net iets andere insteek waarschijnlijk wel bereikt wat je wilt.

Tijd dus om één van de meest hardnekkige misverstanden uit de wereld te helpen! Zodat je op basis van de juiste informatie beslissingen kunt nemen over wat past bij jou en jouw leerlingen als het gaat om motiverend werken in het onderwijs.

Misverstand: Als je écht wilt motiveren, streef je naar intrinsieke motivatie, want je kunt alleen goed leren als je intrinsiek gemotiveerd bent.

Er is sprake van intrinsieke motivatie als iemand een taak doet omdat die zijn interesse heeft, hij van de taak geniet of de activiteit zijn behoeften bevredigt. Kortom: als de motivatie helemaal van binnen uitkomt.

Inderdaad leert een mens makkelijker en met meer diepgang als zij intrinsiek gemotiveerd is. Maar hoe reëel is het om te verwachten dat verplichte taken op school altijd aansluiten bij de interesse van de leerlingen of hun individuele behoeften bevredigen? Niet, denk ik. Door toch 'intrinsieke motivatie' als hoogste motivatiedoel voor jezelf te stellen, sorteer je voor op voortdurende teleurstelling. Intrinsieke motivatie komt vanuit de leerling zelf en is door jou eigenlijk nauwelijks te beïnvloeden. Jij kunt hooguit de omgeving zo inrichten dat gevoelens van competentie, autonomie en sociale verbondenheid van je leerlingen optimaal aan bod komen. In een dergelijke omgeving is de kans op het ontstaan van intrinsieke motivatie het grootst.

Houd er echter rekening mee dat je in een schoolsituatie als docent of leerkracht altijd ook zult moeten werken met een vorm van extrinsieke motivatie. Zelfs op scholen die volledige autonomie van leerlingen nastreven. Dat is niet erg, zolang je streeft naar een vorm van extrinsieke motivatie die het welzijn van de leerlingen niet belemmert.

Ik zal je niet lastigvallen met de wetenschappelijke termen voor de verschillende vormen van extrinsieke motivatie. Ik beperk mij hier tot de inhoudelijke componenten van die vormen van extrinsieke motivatie die zorgen voor inzet, interesse en een positieve werkhouding bij leerlingen. Want dat is uiteindelijk waar het om draait!