Alle Dagen Pauze

Een hardnekkig motivatie-misverstand

In de dagelijkse onderwijspraktijk regeert een aantal hardnekkige misverstanden over motivatie. Deze misvattingen zorgen ervoor dat onderwijsgevenden motivatiedoelen nastreven die niet te bereiken zijn of een 'motiverende' werkwijze hanteren die in praktijk demotiverend blijkt te zijn.

Daardoor steek je misschien energie in zaken die je niet opleveren waar je zo hard voor werkt: gemotiveerde leerlingen. Terwijl je met een net iets andere insteek waarschijnlijk wel bereikt wat je wilt.

Tijd dus om één van de meest hardnekkige misverstanden uit de wereld te helpen! Zodat je op basis van de juiste informatie beslissingen kunt nemen over wat past bij jou en jouw leerlingen als het gaat om motiverend werken in het onderwijs.

Misverstand: Als je écht wilt motiveren, streef je naar intrinsieke motivatie, want je kunt alleen goed leren als je intrinsiek gemotiveerd bent.

Er is sprake van intrinsieke motivatie als iemand een taak doet omdat die zijn interesse heeft, hij van de taak geniet of de activiteit zijn behoeften bevredigt. Kortom: als de motivatie helemaal van binnen uitkomt.

Inderdaad leert een mens makkelijker en met meer diepgang als zij intrinsiek gemotiveerd is. Maar hoe reëel is het om te verwachten dat verplichte taken op school altijd aansluiten bij de interesse van de leerlingen of hun individuele behoeften bevredigen? Niet, denk ik. Door toch 'intrinsieke motivatie' als hoogste motivatiedoel voor jezelf te stellen, sorteer je voor op voortdurende teleurstelling. Intrinsieke motivatie komt vanuit de leerling zelf en is door jou eigenlijk nauwelijks te beïnvloeden. Jij kunt hooguit de omgeving zo inrichten dat gevoelens van competentie, autonomie en sociale verbondenheid van je leerlingen optimaal aan bod komen. In een dergelijke omgeving is de kans op het ontstaan van intrinsieke motivatie het grootst.

Houd er echter rekening mee dat je in een schoolsituatie als docent of leerkracht altijd ook zult moeten werken met een vorm van extrinsieke motivatie. Zelfs op scholen die volledige autonomie van leerlingen nastreven. Dat is niet erg, zolang je streeft naar een vorm van extrinsieke motivatie die het welzijn van de leerlingen niet belemmert.

Ik zal je niet lastigvallen met de wetenschappelijke termen voor de verschillende vormen van extrinsieke motivatie. Ik beperk mij hier tot de inhoudelijke componenten van die vormen van extrinsieke motivatie die zorgen voor inzet, interesse en een positieve werkhouding bij leerlingen. Want dat is uiteindelijk waar het om draait!

Werkdruk verlagen door energievreters te herkennen

Werkdruk & stress leiden tot vermoeidheid. Soms heel erge vermoeidheid. En als je niet uitkijkt, rol je voor dat je het weet een burn-out in. Dat wil je uiteraard koste wat het kost voorkomen. Dus doe je nog meer je best dan normaal om alle dingen te doen die je moet doen.

Blijkbaar zit er ergens een energielek. Vloeit er kostbare energie weg zonder dat je dat in de gaten hebt. Heb je je ooit afgevraagd waar je energie naar toe weglekt?

De eerste stap op weg naar een beter "energiebeheer" is het herkennen van kleine ergernissen (met de nadruk op 'kleine' omdat je de grote ergernissen over het algemeen wel doorhebt). Die kleine ergernissen kunnen in van alles en nog wat zitten. Bijvoorbeeld:

• het Smartboard dat niet werkt zoals je wilt
• het feit dat je eigenlijk nog steeds niet goed weet wat je allemaal met het Smartboard kunt
• de half dode planten in de vensterbank omdat je collega steeds vergeet ze water te geven (of omdat behulpzame leerlingen ze voor je verdrinken)
• de vergadering die altijd op jouw vrije middag gepland wordt
• één of meerdere leerlingen die niet het enthousiasme hebben dat jij van ze verwacht
• je baas die jou nooit een complimentje geeft maar je minder goed functionerende collega wel
• enz……………

Het zijn deze energievreters die je niet eens meer opvallen omdat ze helemaal bij je leven lijken te horen. Door ze weg te werken kun je enorm veel winst kunt boeken in hoe je je gedurende de dag voelt.

Welke energievreters ga jij wegwerken?

Interviewen van leerlingen voor motiverend onderwijs

Als volwassenen gaan we er vaak van uit dat we weten hoe leerlingen zich voelen. We zijn immers zelf kind geweest, en kunnen ons dus uitstekend verplaatsen in hun gevoel, beleving en situatie.

In praktijk is echter iedereen anders en kun je dus nooit ECHT weten wat een ander denkt. Wat je meent te zien is uiteindelijk altijd jouw perceptie. En die kan sterk afwijken van die van de leerling in kwestie.

Hierdoor mis je belangrijke input om het onderwijs voor je leerlingen te verbeteren of te optimaliseren. Je verzint bijvoorbeeld activiteiten of verbeteringen die door de leerlingen niet als een verbetering worden ervaren. Dat is niet alleen demotiverend voor hen maar evenzeer voor jou.

Met name op scholen voor voortgezet onderwijs probeert men leerlingen bij de school te betrekken door het instellen van een leerlingenraad. Op veel scholen loopt de leerlingenraad niet zoals je graag zou willen. Het is vaak een soort adviesorgaan waar de echte mening van de leerlingen niet zichtbaar wordt. Van VMBO-scholen hoor ik daarnaast vaak dat de formele overlegstructuur op dit onderwijsniveau in praktijk niet werkt.

Een andere manier om de mening van leerlingen te peilen is het houden van een enquête. Het nadeel hiervan is dat de enquête meestal is opgesteld door een volwassene. En dat de vragen daardoor gesteld worden vanuit de perceptie van de volwassene. Waardoor opnieuw niet het gevoel en de beleving van de leerling wordt gepeild maar hij/zij alleen kan aangeven of hij/zij het eens is met de perceptie van degene die de enquête opstelt.

Een enquête of een leerlingenraad blijkt niet het ideale instrument om leerlingen te betrekken bij de school. Het zijn beide middelen waarbij de meerderheid van de leerlingen zich niet echt serieus genomen voelt. Terwijl het gevoel serieus genomen te worden juist zo’n belangrijke motiverende werking heeft.

Wat je nodig hebt is een manier om ECHT te horen wat leerlingen ergens van vinden. Een werkwijze die je helpt te luisteren naar je leerlingen en daadwerkelijk te horen wat zij zeggen. Zonder dat jouw perceptie in de weg zit. Een oplossing waarbij leerlingen zich ECHT serieus genomen voelen en die je waardevolle informatie, briljante tips, werkbare oplossingen voor problemen en een verhoogde betrokkenheid van leerlingen oplevert.

Wat is 'goed' onderwijs?

Alle scholen streven ernaar om goed onderwijs te verzorgen. Elke leerkracht of docent wil het beste voor zijn leerlingen. En iedereen richt haar werk in op een manier die volgens haar voor dit goede onderwijs zorgt.

Maar in praktijk blijkt het begrip 'goed onderwijs' beslist niet eenduidig. Gaat het om hoge cijfers? En een hoog percentage kinderen dat doorstroomt naar het VWO? Streeft goed onderwijs naar zelfstandige leerlingen? Sociaal gedrag? Of is het kunnen produceren van een vastgestelde hoeveelheid kennis een bewijs dat er sprake is van goed onderwijs?

De betrokkenen bij de school (directie, leerkrachten/docenten, ouders, leerlingen) denken wel dat ze hetzelfde beeld hebben bij 'goed' onderwijs, maar hebben in werkelijkheid allemaal hun eigen perceptie. Dit brengt een aantal problemen met zich mee:
 

• Er kan onderhuidse wrijving ontstaan omdat iedereen dezelfde doelen lijkt na te streven maar het in werkelijkheid verschillende doelen zijn. Mensen denken dezelfde taal te spreken, maar bedoelen in praktijk iets anders. Hierdoor ontstaat onbegrip.

• Als iedereen zijn eigen maatstaven hanteert, wordt het lastiger om de visie en missie van de school op een adequate manier gestalte te geven.
• Als niet ECHT helder is wat het doel is waar je als docent/leerkracht naar streeft, weet je nooit wanneer je het goed doet. Het maakt je (onbewust) onrustig wanneer onduidelijk is welke eisen in werkelijkheid aan je gesteld worden. En dat is niet goed voor je motivatie :-). 

Een gedeelde visie waarvan duidelijk is wat deze inhoudt, schept helderheid, onderlinge verbondenheid en geeft richting aan je handelen. Daardoor wordt je werk leuker en meer ontspannen EN is de kans veel groter dat je de afgesproken onderwijsdoelen ook behaalt.

Om dit te bereiken is het belangrijk om

Beperk werkstress óók in onderwijs: werk SMART!

Niks irritanter dan een afspraak die niet of half wordt nagekomen of een plan dat nooit uitwerking vindt. Het leek zo'n goede afspraak of een prachtig plan. Toch gaat het ergens mis. Met irritatie, onderhuidse onvrede of stress tot gevolg.

Dergelijke irritatie kun je heel goed voor zijn door je bij het maken van afspraken of plannen van een aantal aspecten bewust te zijn. Die aspecten laten zich samenvatten tot 'SMART afspraken maken'.

SMART staat voor Specifiek, Meetbaar, Acceptabel, Realistisch en Tijdgebonden.

SPECIFIEK houdt in dat je glashelder en duidelijk hebt wat de afspraak of je doel inhoudt. De afspraak "Kijken of er een leuke nieuwe methode is voor Nederlands" laat teveel ruimte. Je maakt de afspraak specifiek door te zeggen "Binnen 6 weken kom ik met drie methodes Nederlands die mij wat lijken".

MEETBAAR houdt in dat je aangeeft hoeveel je gaat doen. In het voorbeeld hiervoor werd de afspraak meetbaar door te spreken over 'drie methodes' in plaats van het algemenere 'leuke nieuwe methode'.

Didactische Werkvormen die wél werken

Ken je het gevoel dat je het eens ECHT anders, leuker en motiverender wil aanpakken in de klas? Met een werkvorm die de leerlingen uitdaagt en zelfstandigheid geeft? En ben je wel een beetje klaar met de zoveelste muurkrant?

 

Dan heb je vast al eens gekeken naar de werkvormen die je aantreft in didactische werkvormenboeken. Waar je prachtige voorbeelden vindt over het opvoeren van toneelstukken, het naspelen van rechtbankscènes en het houden van klassendiscussies.

 

Geweldig allemaal, maar hoe realistisch is een werkvorm voor 16 personen als jij 32 leerlingen in de klas hebt? Om nog maar te zwijgen van de ordeproblemen die je over jezelf afroept met sommige van die werkvormen. Allemaal vast heel leuk en aardig in een 2-VWO-klasje met 7 leerlingen tijdens de les Grieks. Maar in jouw overvolle groep 7 of de hectische 2-VMBO-Basis/Kader-klas doe je zoiets alleen als je solliciteert naar een enkeltje ziektewet.

 

De meeste voor het onderwijs uitgedachte werkvormen zijn te ingewikkeld of duren te lang om er ongestraft mee te kunnen experimenteren. Hoe anders is dat in de trainerswereld. Daar vind je werkvormen waarmee je risicoloos eens 'iets anders' kunt uitproberen!

 

Ik ben in mijn trainershandboeken gedoken en heb een flink aantal werkvormen gevonden waar je in de praktijk WEL mee uit de voeten kunt. In dit artikel beschrijf ik er drie.

Werkdruk Tip voor onderwijsprofessionals: meer doen in minder tijd!

De meeste mensen die in het onderwijs werken, hebben een grote behoefte om anderen te helpen. Waarschijnlijk geldt dit ook voor jou. Als je die eigenschap vervolgens combineert met een vorm van perfectionisme dan heb je een ideale voedingsbodem om altijd bezig te zijn met je werk. Wat vroeg of laat funest is voor je motivatie.

 

Als je de dingen graag goed doet, gaat er snel veel tijd in al je activiteiten zitten. Lessen voorbereiden, proefwerken maken, de klas versieren, projecten opzetten, gesprekken met ouders of leerlingen................. Als je er aan begint denk je altijd sneller klaar te zijn dan de tijd die er uiteindelijk in een klus gaat zitten. 'Even' iets opzoeken op internet mondt zomaar uit in anderhalf uur surfen naar DE perfecte opdracht of foto.

 

Zou het niet heerlijk zijn om wat meer tijd voor jezelf creëren? En meer werk in minder tijd te kunnen afronden?

 

Een prima methode om dat te doen, is 'Time-boxen'. Ook als je niet perfectionistisch bent, kan het je helpen. Bijvoorbeeld als je taken op je bord hebt liggen die je niet leuk vindt.

 

Hoe gaat 'Time-boxen' (sorry voor deze Engels term, maar een echt goed Nederlandstalig alternatief kan ik niet bedenken) in zijn werk?

Luisterende leerlingen zonder te dreigen met straf

In het artikel Strafregels als motivatiekiller las je over de negatieve effecten van het geven van strafregels aan leerlingen. In dit artikel laat ik je zien hoe je zonder strafregels tóch bereikt wat je wilt.

Voor ‘bereiken wat je wilt’, gebruik ik in het vervolg van dit artikel het Engelse woord ‘compliance’. In de pedagogiek is dit een gebruikelijke term om gedrag te beschrijven dat hoort bij zaken als ‘luisteren’, ‘je netjes gedragen’, ‘doen wat er van je verlangd wordt’ en ‘meewerken’.

Wees je bij het streven naar compliance van je leerlingen bewust van je eigen onzekerheden. Uit onzekerheid kun je op macht gaan zitten, zonder dat je dit bewust wilt. Macht gebruiken is vaak een vorm van angst om controle te verliezen of een teken van gebrek aan vertrouwen in anderen.

Compliance zonder machtsvertoon kun je bereiken met behulp van de volgende stappen.

1. Stel vast wat je wilt bereiken. Wat is jouw doel? Waar streef je naar? Bijvoorbeeld: dat het kind op tijd komt, dat iedereen zijn boek bij zich heeft, dat kinderen elkaar geen pijn doen of dat het geen rotzooi is in de klas.

2. Stel vast of wat jij wilt bereiken wel echt zo noodzakelijk is. Is het echt nodig dat iedereen zijn boek bij zich heeft of moeten er gewoon genoeg boeken in de klas zijn om te kunnen werken? Is je doel ‘niet eten & drinken in de klas’ noodzakelijk? Of streef je eigenlijk naar "geen rotzooi in de klas"?

3. Beargumenteer voor jezelf het belang van dit aspect. Dat kunnen dingen zijn als “iedereen moet zich veilig kunnen voelen in de klas” of “het is voor leerlingen belangrijk om te leren zich aan afspraken te houden". Maar ook “ik vind het onacceptabel dat mijn lokaal een vuilnisbelt lijkt nadat 3b langs is geweest”. Het belang van wat je wilt bereiken hoeft niet altijd (alleen maar) het belang van de leerlingen te dienen. Het is voor leerlingen volstrekt acceptabel als je dingen eist omdat jij ze nodig hebt. Zolang je daarover maar eerlijk en open bent en je argumenten reëel zijn.

Strafregels als motivatiekiller

Mijn collega-orthopedagoge Astrid Boon kreeg landelijke bekendheid met haar standpunt dat strafregels goed en nuttig zijn. Als een kind regelmatig een ander kind slaat, kun je in haar optiek het beste strafregels geven om dit negatieve gedrag af te leren. Komt een leerling drie keer te laat? Strafregels! Boeken vergeten? 50 keer "ik moet mijn boeken altijd bij me hebben"!

Strafregels zijn in praktijk echter uitermate demotiverend. Ze belemmeren de sociale verbondenheid tussen de leerkracht/docent en de leerlingen. Want hoe kun je je sociaal verbonden voelen met degene die jou telkens straft? Zoals ik in het artikel Jongens als Probleem al beschreef, is juist die sociale verbondenheid erg belangrijk om leerlingen betrokken te houden.

Met het geven van strafregels creëer je weerstand bij leerlingen. Dit wordt veroorzaakt doordat strafregels alleen werken in een situatie waarin er een groot machtsverschil is tussen de strafgever en de gestrafte. En macht – ook onbewust uitgeoefende macht - heeft een aantal negatieve bijwerkingen:

• Het verantwoordelijkheidsgevoel van de leerling neemt af. Degene met minder macht heeft minder zelfstandigheid. Die verminderde zelfstandigheid leidt tot een gevoel van geen of lage verantwoordelijkheid. 

• Een controlerende aanpak leidt tot verlies van eigen initiatief. Als je toch alles op de manier van de leraar moet doen, waarom zou je dan nog initiatief nemen?
• Het kan leiden tot een stagnatie van de ontwikkeling. De bekende psycholoog Maslow stelt dat een sterke controle door anderen de natuurlijke impuls tot groei en zelfactualisatie ontwricht.

Als dit behoort tot de doelen van je onderwijs, dan is het geven van strafregels zeker nuttig. Maar streef je naar iets anders, dan zul je meewerkend gedrag van leerlingen op een andere manier moeten zien te bereiken.

Het is heel goed mogelijk om ‘goed gedrag’ van leerlingen te krijgen zonder machtsvertoon. Wees je daarbij wel bewust van een aantal valkuilen. In de volgende blogpost geef ik je concrete tips hoe dit te doen!  

 

Light an Educational Fire!

Over motivatie & onderwijs is veel te zeggen en te schrijven. In de loop van de jaren is dat uiteraard ook gedaan. Op YouTube kwam ik in dit kader een mooi filmpje tegen. Het toont een aantal uitspraken die raken aan motivatie & onderwijs. Het helpt je herinneren waar het in onderwijs in de basis om draait: het kind tot volle bloei laten komen op een manier die bij hem of haar past!